گردهمایی تخصصی «حرکت از ایزو ۹۰۰۱ به ایزو ۹۰۰۴؛ از تضمین کیفیت به سمت موفقیت پایدار» که به همت انجمن مدیریت کیفیت ایران در تاریخ ۲۳ آذر ۱۴۰۴ در سالن امین الضرب اتاق تهران برگزار شد
در جهانی که سازمانها با شتابی بیسابقه در معرض تحولات فناورانه، تغییرات اجتماعی و پیچیدگیهای محیطی قرار گرفتهاند، بازنگری در مفهوم «کیفیت» دیگر یک انتخاب مدیریتی نیست، بلکه ضرورتی راهبردی برای بقا و موفقیت پایدار است. گردهمایی تخصصی «حرکت از ایزو ۹۰۰۱ به ایزو ۹۰۰۴؛ از تضمین کیفیت به سمت موفقیت پایدار» که به همت انجمن مدیریت کیفیت ایران در تاریخ ۲۳ آذر ۱۴۰۴ در سالن امینالضرب اتاق تهران برگزار شد، تلاشی آگاهانه برای عبور از نگاه حداقلی و انطباقمحور به کیفیت و حرکت به سوی درکی جامع، سیستمی و انسانمحور از آن بود.
این گردهمایی، کیفیت را نه صرفاً بهعنوان ویژگی محصول یا نتیجه ممیزی، بلکه بهمثابه یک فلسفه مدیریتی، فرهنگ سازمانی و مسئولیت اجتماعی مورد واکاوی قرار داد. سخنرانان پنل با تکیه بر تجربیات اجرایی، پژوهشی و سیاستگذاری، بر این نکته تأکید داشتند که سازمان باکیفیت، پیشنیاز تولید پایدار محصول باکیفیت است و بدون توجه متوازن به ذینفعان، حکمرانی، آموزش، فناوری و کیفیت زندگی، هیچ نظام مدیریتی—even با دریافت معتبرترین گواهینامهها—نمیتواند آیندهای پایدار برای سازمان رقم بزند.
گردهمایی بستری برای گفتوگوی بینرشتهای میان متخصصان کیفیت، حکمرانی، فناوری، آموزش و کسبوکار فراهم آورد تا پیوند میان استانداردهای مدیریتی (بهویژه ISO 9001 و ISO 9004)، تحولات انقلاب صنعتی چهارم و پنجم و مسئولیت انسان در جامعه آینده بازتعریف شود.
تأکید بر جامعیت مفهوم کیفیت و نقش ذینفعان در همایش تخصصی انجمن مدیریت کیفیت ایران
در همایش تخصصی «حرکت از ایزو ۹۰۰۱ به ایزو ۹۰۰۴؛ از تضمین کیفیت به سمت موفقیت پایدار» که توسط انجمن مدیریت کیفیت ایران برگزار شد، فرزین انتصاریان، رئیس این انجمن، با استقبال از حاضران فضای این همایش را نه یک سخنرانی، بلکه یک کاوش جمعی برای درک وضعیت کیفیت و استانداردها در ایران و جهان توصیف کرد.
وی در آغاز با طرح پرسش «کیفیت یعنی چه؟» و جمعبندی نظرات حاضران، ابعاد مختلف کیفیت را فراتر از محصول برشمرد. به گفته او، کیفیت تنها به «رضایت مشتری» از برآورده شدن نیازها و انتظارات محدود نمیشود، بلکه ابعادی همچون کارایی، بهرهوری، خطای کمتر، قیمت، زمان تحویل، دوام، دسترسی آسان، تمایز، گارانتی، پایداری، خدمات پس از فروش و نوآوری را نیز در بر میگیرد.
انتصاریان سپس با طرح این پرسش کلیدی که «آیا سازمان بیکیفیت میتواند محصول باکیفیت تولید کند؟» بحث را به سطح مدیریت سازمان گسترش داد. با جمعبندی نظرات کارشناسانی چون سعید جابرانصاری، نتیجه گرفته شد که یک سازمان بیکیفیت نمیتواند بهطور مستمر و پایدار محصول باکیفیت تولید کند و تحقق این امر مستلزم وجود سازمانی باکیفیت است.
رئیس انجمن مدیریت کیفیت ایران در تعریف سازمان باکیفیت تأکید کرد که چنین سازمانی باید بتواند رضایت تمام ذینفعان خود از جمله مشتریان، کارکنان، سهامداران، جامعه و حتی محیطزیست را بهصورت متوازن تأمین کند.
وی با اشاره به اینکه گاه «گروگانگیری مشتری» در بازارهای انحصاری، امکان تولید محصول بدون داشتن سازمان باکیفیت را بهطور موقت فراهم میکند، این وضعیت را پایدار و مطلوب ندانست.
انتصاریان با اشاره به شکاف زبانی میان مدیران کیفیت و مدیران ارشد سازمانها، «پول» را بهعنوان زبان مشترک و ابزار سنجش ارزش معرفی کرد و بر لزوم تسلط متخصصان کیفیت بر این زبان برای اثرگذاری بیشتر در سازمان تأکید داشت. از نگاه او، مفاهیمی مانند هزینههای کیفیت، ضایعات و قیمت تمامشده، همگی به این حوزه مرتبط هستند.
در این بخش از همایش، با اشاره به تجربه موفق کشور چین در پروژههای عظیم زیرساختی، بر ضرورت نهادینه شدن کیفیت بهعنوان یک فرهنگ و رفتار حرفهای در تمام سطوح سازمان تأکید شد. سخنرانان اتفاق نظر داشتند که کیفیت باید در «خون پرسنل جاری شود» و تنها در این صورت است که سازمان میتواند به بقا، توسعه و خلق ارزش پایدار نائل آید.
این بخش از همایش با جمعبندی بر این نکته به پایان رسید که کیفیت مفهومی فراگیر و راهبردی است و تحقق آن مستلزم نگاه سیستمی به کل سازمان و ایجاد تعادل میان خواستههای همه گروههای ذینفع است.
زوم حرکت به سمت سیستمهای مدیریتی جامع و پویا
در ادامه گردهمایی تخصصی «حرکت از ایزو ۹۰۰۱ به ایزو ۹۰۰۴»، فرزین انتصاریان، رئیس انجمن مدیریت کیفیت ایران، با اشاره به صحبتهای یکی از حاضران درباره مفهوم «سیستم»، بر ضرورت درک و استقرار یک سیستم مدیریتی یکپارچه و پویا در سازمانها تأکید کرد.
سیستم: مجموعهای فراتر از استانداردهای متعارف
انتصاریان در تعریف سیستم آن را «مجموعهای از فرآیندهای به هم پیوسته با هدفی مشخص» خواند و افزود که در این نگاه، همه افراد از کارکنان تا مدیریت ارشد، جزئی از این سیستم هستند. وی با طرح این پرسش که «معیار این سیستم چیست؟» بحث را به سمت استانداردهای شناختهشدهای مانند ایزو ۹۰۰۱ سوق داد، اما محدودیت آن را نیز برشمرد.
به گفته او، تمرکز اصلی استانداردهایی مانند ایزو ۹۰۰۱ بر «انطباق» با یک سری الزامات از پیش تعیینشده است و این سوال مطرح است که آیا این چند صفحه، همه آنچه برای یک سازمان باکیفیت لازم است، پوشش میدهد؟
سه مأموریت کلیدی برای یک سیستم مدیریتی جامع
انتصاریان برای ترسیم سیستم ایدهآل، سه مأموریت اساسی را برای هر سیستم مدیریتی برشمرد:
- اثربخشی: انجام کار درست و تحویل محصول یا خدمت مطابق با تمامی نیازها و ویژگیهای تعهد دادهشده به مشتری.
- کارایی: انجام کار با کمترین هزینه و اتلاف منابع. وی این بخش را نقطه تمرکز مدیریت ارشد و عاملی برای رقابتپذیری دانست و اشاره کرد که استانداردهایی مانند ایزو ۹۰۰۱ کمتر به این مقوله میپردازند.
- پویایی (نوآوری): توانایی سازمان برای تطبیق با تغییرات، حرکت به جلو و غرق نشدن در روشهای گذشته. این عامل کلید ماندگاری و رشد در محیطهای پرتحول کسبوکار است.
ضرورت خروج از چارچوبهای صرفاً انطباقی
انتصاریان در جمعبندی این بخش از مباحثه، رویکردهای مدیریتی مانند «لین» (Lean) و «شش سیگما» (Six Sigma) را نمونههایی دانست که به دنبال تلفیق اثربخشی و کارایی هستند. سخنان وی بر این نکته تأکید داشت که سازمانهای پیشرو باید به سمت سیستمهای مدیریتی حرکت کنند که علاوه بر تضمین کیفیت و انطباق، بهصورت یکپارچه به بهرهوری (کارایی) و توانایی نوآوری و تطبیق (پویایی) نیز بپردازند.
این دیدگاه فراتر از دریافت گواهینامههای کیفیت متعارف است و سیستمی زنده، کارا و آیندهنگر را بهعنوان زیرساخت ضروری برای خلق ارزش پایدار و رقابت در سطح ملی و بینالمللی معرفی میکند.
گذار به «جامعه ۵.۰»: ضرورتی اجتنابناپذیر برای بقای انسان در عصر فناوری
در بخش سوم گردهمایی، فرزین انتصاریان با تحلیل پیامدهای انقلاب صنعتی چهارم بر لزوم برنامهریزی برای گذار به مرحلهای فراتر با عنوان «جامعه ۵.۰» تأکید کرد.
انقلاب چهارم: کاهش هزینهها و حذف مشاغل
انتصاریان با اشاره به گسترش سریع فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، بینایی ماشین، خودروهای خودران و چتباتها، بزرگترین اثر این انقلاب را «کاهش شدید هزینهها» دانست. وی هشدار داد که این روند به طور اجتنابناپذیر جایگزینی رباتها با انسان در بسیاری از مشاغل، از خدمات مشتری تا تحقیق و توسعه، را به همراه خواهد داشت. این تغییرات آنقدر سریع و عمیق است که مرزهای جغرافیایی و حتی زبانی را درنوردیده و جامعه جهانی بیسابقهای خلق کرده است.
هشدار و راهحل: حرکت به سمت «جامعه ۵.۰»
رئیس انجمن مدیریت کیفیت ایران با طرح پرسش حیاتی «آیا انسان دارد با دست خود گور خود را میکند؟» جامعه جهانی را به سوی اندیشهای فراتر از فناوریمحوری سوق داد. وی «جامعه ۵.۰» (Society 5.0) را بهعنوان طرحی کلیدی معرفی کرد که نخستین بار توسط شینزو آبه مطرح شد. هدف غایی این طرح، ایجاد یک «جامعه هوشمند انسانمحور» است که در آن فناوریهای پیشرفته نه در تقابل با انسان، بلکه در خدمت رفع چالشهای اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی قرار میگیرند.
دو ستون اصلی گذار: آموزش و کیفیت زندگی
انتصاریان دو محور اصلی برای تحقق این جامعه نوین را برشمرد:
- تحول بنیادین در آموزش: نظام آموزشی باید از پایه تا دانشگاه، از حفظمحوری به سمت بازارمحوری و پرورش «کارگر ماهر» و «فرد متعهد» تغییر کند. این آموزش تنها منحصر به فرد نیست، بلکه خانواده و بهویژه محیط کار را نیز بهعنوان کانونهای اصلی تربیت اخلاقی و فرهنگ سازمانی در بر میگیرد.
- توسعه مفهوم کیفیت: مفهوم کیفیت باید از محدوده محصول و سازمان فراتر رفته و «کیفیت زندگی» را در سه سطح فردی، خانوادگی و شغلی تعریف و دنبال کند.
وجدان کیفیت، سنگ بنای جامعه آینده
انتصاریان در پایان این بخش، کلید تحقق این آرمان را در نهادینه شدن «وجدان کیفیت» در تمام سطوح جامعه دانست؛ وجدانی که در آن هر فرد، از مالک کسبوکار تا کارگر، از بد بودن محصول یا خدمت خود صادقانه «ناراحت» شود. وی با انتقاد از برخی سیستمهای مدیریتی بیروح امروزی، تأکید کرد که در «جامعه ۵.۰»، اخلاق و مسئولیتپذیری انسان در مرکز همه چیز قرار دارد و فناوری، ابزاری در خدمت این هدف متعالی خواهد بود.
این دیدگاه افق جدیدی را پیش روی مدیران و متخصصان کیفیت قرار میدهد و نقش آنان را از بهبوددهنده فرآیندهای داخلی، به معماران کیفیت زندگی در جامعهای هوشمند و اخلاقمدار ارتقا میدهد.
گذار از کیفیت ۴.۰ محصولمحور به کیفیت ۵.۰ انسانمحور
در بخش پایانی همایش تخصصی «حرکت از ایزو ۹۰۰۱ به ایزو ۹۰۰۴؛ از تضمین کیفیت به سمت موفقیت پایدار»، فرزین انتصاریان، رئیس انجمن مدیریت کیفیت ایران، با تشریح الزامات عصر جدید، بر ضرورت تحول در دو محور «آموزش» و «کیفیت» و حرکت به سمت مفهوم «کیفیت ۵.۰» تأکید کرد.
بستر فناورانه تحول: از زیرنویس هوشمند تا دوبله خودکار
انتصاریان با اشاره به استفاده از هوش مصنوعی برای زیرنویس فیلمهای این جلسه، پیشرفتهای حیرتانگیز حوزه فناوری زبان را یادآور شد و توضیح داد: «امکان ترجمه، دوبله با صداهای مختلف و حتی ساخت آواتارهای دیجیتال برای سخنرانی، دیگر یک آرزو نیست. این فناوریها ظرفیت آموزش و ارتباط را متحول کردهاند».
از «جامعه صنعتی ۴» به «جامعه ۵»: تحول در دو رکن اصلی
رئیس انجمن مدیریت کیفیت ایران مسیر پیش رو را چنین ترسیم کرد:
- تحول در آموزش: از آموزش ۴.۰ تا آموزش ۵.۰
- آموزش ۴.۰: تمرکز بر دانشمحوری و بهکارگیری تکنولوژی در فرآیند آموزش (مانند شبیهسازها).
- آموزش ۵.۰: تمرکز بر تربیت انسانمحور و پرورش ابعاد اخلاقی، فرهنگی و مسئولیتپذیری اجتماعی برای زندگی و کار در یک جامعه پیچیده.
- آموزش ۴.۰: تمرکز بر دانشمحوری و بهکارگیری تکنولوژی در فرآیند آموزش (مانند شبیهسازها).
- تحول در کیفیت: از کیفیت ۴.۰ تا کیفیت ۵.۰
- کیفیت ۴.۰: کیفیت محصولمحور است که حول محور رضایت مشتری و کاهش عیب میچرخد و از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی برای بازرسی استفاده میکند.
- کیفیت ۵.۰: کیفیت سازمانمحور و انسانمحور است. در این نگاه، کیفیت تنها مربوط به محصول نهایی نیست، بلکه به چگونگی مدیریت کل سازمان، تأثیر آن بر جامعه، محیطزیست و نقش آن در ارتقای کیفیت زندگی ذینفعان مربوط میشود.
- کیفیت ۴.۰: کیفیت محصولمحور است که حول محور رضایت مشتری و کاهش عیب میچرخد و از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی برای بازرسی استفاده میکند.
ایزو ۹۰۰۴: نقشه راه برای دستیابی به کیفیت ۵.۰ و موفقیت پایدار
انتصاریان با اشاره به غفلت از استاندارد ایزو ۹۰۰۴، آن را چارچوبی کلیدی برای هدایت سازمانها به سمت «کیفیت ۵.۰» دانست و توضیح داد: «ایزو ۹۰۰۱ بیشتر بر انطباق و اطمینان از کیفیت محصول متمرکز است، اما ایزو ۹۰۰۴ راهنمای بلندمدت است که به سازمان کمک میکند تا در یک محیط پیچیده و پویا، با تمرکز بر مدیریت یکپارچه و توجه به همه ذینفعان، به موفقیت پایدار دست یابد». وی تأکید کرد که این استاندارد دقیقاً ابزار مورد نیاز برای تحقق ابعاد سازمانی «کیفیت ۵.۰» است.
جمعبندی: ضرورت تغییر نگرش مدیران و صاحبان کسبوکار
رئیس انجمن مدیریت کیفیت ایران با جمعبندی مباحث نشست نتیجه گرفت که دستیابی به «سازمان باکیفیت» در عصر جدید مستلزم داشتن «صاحب باکیفیت» و «مدیر باکیفیت» است؛ افرادی که با دیدی کلنگر نسبت به تداوم و اثرات بلندمدت سازمان خود بر جامعه احساس مسئولیت میکنند. به گفته او، استاندارد ایزو ۹۰۰۴ میتواند نقشه راه این تحول نگرشی و عملیاتی را ارائه دهد.
رئیس انجمن ترویج کسبوکارهای خانوادگی: رمز ماندگاری «سیستم باز، شفاف و مشارکتی»
سعید جابرانصاری با اشاره به تجربه مدیریت بنگاههای خانوادگی، بر لزوم پایبندی به استانداردهای فرآیندی و استقرار نظامهای مشارکتی و شفاف برای پویایی و ماندگاری کسبوکارها تأکید کرد. وی تجربه خود در بهینهسازی تصمیمات و فرآیندها را مثال زد و تأکید کرد که «سیستم باز، شفاف و مشارکتی» کلید موفقیت و رشد پایدار است.
هشدار رئیس دانشکده هوش مصنوعی دانشگاه آزاد
علی هارونآبادی با اشاره به سرعت تحولات فناورانه در انقلاب صنعتی چهارم، سازمانهایی که دیرتر خود را با فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی تطبیق دهند را در معرض از دست دادن تدریجی نیروی انسانی دانست. وی تأکید کرد که سازمانها باید از تمرکز صرف بر رضایت مشتری فراتر رفته و به تمام ذینفعان توجه کنند، وگرنه به سرعت از رقبا عقب خواهند ماند.
عضو هیأتمدیره انجمن مدیریت کیفیت ایران: ایزو ۹۰۰۴ مسیر شفافی برای تحول از «انطباق» به «تعالی»
دکتر نسرین وفایی تفاوت ایزو ۹۰۰۱ و ایزو ۹۰۰۴ را تبیین کرد و افزود که ایزو ۹۰۰۴ بر چگونگی بهتر شدن سازمانها، توانمندسازی سیستمها برای نوآوری و رشد متوازن همه ذینفعان تمرکز دارد و مسیر شفاف گامبهگام برای رسیدن به موفقیت پایدار فراهم میکند.
هشدار نایبرئیس انجمن مدیریت کیفیت ایران: «جنگ کیفیت و نوآوری» و حذف تدریجی انسان
دکتر فرشید شکرخدایی به اوجگیری تضاد میان کیفیت و نوآوری و پیامدهای حذف انسان از این عرصه هشدار داد و بیان کرد که انسان در فرآیندهای نوآوری و کیفیت به تدریج کنار گذاشته میشود. وی آینده نزدیک را چنین توصیف کرد که رباتها قادر خواهند بود بخش بزرگی از فعالیتهای انسانی را حرفهایتر انجام دهند. او بر لزوم بازگشت به فلسفه وجودی انسان و تمرکز بر کیفیت زندگی انسان در انقلاب صنعتی پنجم تأکید کرد.
تأکید رئیس کمیسیون حکمرانی اتاق تهران: نقش کلیدی مراجع حکمرانی در بنگاهها
دکتر حسن فروزانفرد بر اهمیت «مرجع حکمران» در سازمانها تأکید کرد و استاندارد ISO 37000 و زیرمجموعههای آن را سنگبنای حکمرانی خوب دانست. وی هشدار داد که توجه نکردن به سطح حکمرانی، حتی با استقرار استانداردهای مدیریتی دیگر، تضمینکننده پایداری و اثربخشی سازمان نخواهد بود.
جمعبندی نهایی گردهمایی
مجموع مباحث همایش پیام روشن و مشترکی داشت: کیفیت در عصر جدید دیگر ابزار کنترلی یا الزام بازار نیست، بلکه بنیان حکمرانی خوب، نوآوری مسئولانه و کیفیت زندگی انسان است. ISO 9001 نقطه شروع نظم و انطباق است، اما ISO 9004 افق حرکت به سوی سازمانی یادگیرنده، متعادل، آیندهنگر و ذینفعمحور را ترسیم میکند. موفقیت پایدار تنها در سایه تلفیق اثربخشی، کارایی، پویایی، استقرار حکمرانی شفاف، بهرهگیری هوشمندانه از فناوری و نهادینه شدن وجدان کیفیت در انسان و سازمان امکانپذیر است. کیفیت ۵.۰ و جامعه ۵.۰، انسان را محور معنا، اخلاق و مسئولیتپذیری قرار میدهند.
انجمن مدیریت کیفیت ایران با برگزاری این گردهمایی، گامی دیگر در مسیر ترویج این نگاه جامع و آیندهنگر برداشت و زمینه گفتوگوهای عمیقتر برای طراحی مسیر توسعه پایدار کشور را فراهم ساخت.
بیشتر بخوانید: در دومین همایش ملی کسبوکارهای خانوادگی تاکید شد
